Pannendak
Blauwe gesmoorde dakpannen: waar je op moet letten
Bijgewerkt op · Redactie Dakdekkercentraal
Blauwe gesmoorde dakpannen krijgen hun grijsblauwe kleur in de oven en niet uit een laklaag: aan het eind van het bakproces wordt de zuurstof weggenomen, waardoor het ijzer in de klei van kleur verandert. Die kleur zit door de hele pan heen en kan er dus niet afslijten of afbladderen.
Wat er in de oven gebeurt bij het smoren
Een keramische pan wordt gebakken bij ruim duizend graden. Bij een gewone rode pan gebeurt dat met voldoende zuurstof, waardoor het ijzer in de klei oxideert tot de rode verbinding die iedereen kent. Bij smoren draait de oven aan het eind van de cyclus om: de zuurstoftoevoer gaat dicht en er wordt extra brandstof ingebracht. De vlam zoekt dan zuurstof en haalt die uit de klei zelf, waardoor het rode ijzeroxide wordt teruggebracht tot een donkere verbinding. De pan komt er grijsblauw tot bijna antraciet uit, met een zachte zijdeglans. Omdat het proces door het hele scherfje werkt, is de kleur geen laag maar een eigenschap van het materiaal. Per ovenlading verschilt het resultaat een fractie, en die nuance heet vlamwerking.
Gesmoord, geëngobeerd of geglazuurd
Deze drie worden door elkaar gehaald en verschillen wezenlijk. Bij engobe wordt vóór het bakken een dunne gekleurde kleislurry over de pan gegoten; die bakt mee en hecht goed, maar het blijft een laag op een rode kern. Bij glazuur ligt er een glasachtige laag overheen die hoogglans geeft en vuil slecht laat hechten, met als keerzijde dat de laag bij vorst kan afspringen zodra er water achter komt. Gesmoord is doorgekleurd: geen laag, dus niets dat kan loslaten of vlekkerig verweren. Kras je met een steen over een gesmoorde pan, dan zie je dezelfde kleur; doe je dat bij een geëngobeerde pan, dan komt het rood eronder tevoorschijn. Op een dak dat vijftig jaar of langer moet meegaan, is dat een reëel verschil.
Bijbestellen bij een bestaand dak
Wie pannen bij moet leggen, loopt tegen twee dingen aan. Het eerste is het model: sluitingen, sponningen en de lengtemaat verschillen per pantype en zelfs tussen series van dezelfde fabrikant, dus een pan die er van bovenaf hetzelfde uitziet, kan een halve centimeter afwijken en dan sluit de rij niet meer. Kijk daarom aan de onderzijde naar de ingeperste naam en het nummer. Het tweede is de kleur. Bestel je uit één nieuwe partij, meng de pallets dan door elkaar tijdens het leggen, want tussen twee ovenladingen zit altijd nuanceverschil en een dakvlak dat per pallet is gelegd, laat banen zien. Is het model niet meer leverbaar, dan zijn gebruikte pannen van een sloopdak vaak de betere oplossing, want die zijn even ver verweerd.
Hoe een gesmoord pannendak wordt gerekend
Pannen gaan per stuk of per vierkante meter, en het aantal pannen per vierkante meter verschilt sterk per model. Van een grote opnieuw verbeterde Hollandse pan gaan er ongeveer tien in een vierkante meter, van een kleine oud-Hollandse ruim vijftien. Twee offertes met dezelfde prijs per pan kunnen dus flink uiteenlopen. Hulpstukken tellen hard mee: gevelpannen, vorsten, ventilatiepannen en doorvoerpannen liggen per stuk een veelvoud boven een gewone pan, en een dak met veel randen en kepers heeft er veel nodig. Het dekken zelf gaat per vierkante meter dakvlak, de nok en de kepers per strekkende meter. Vraag om een breukmarge in de begroting en om een aantal reservepannen dat je op zolder legt.
Nieuwe pannen tussen oude leggen
Gesmoorde pannen verweren netjes, maar ze verweren wel. Na tien tot vijftien jaar zit er een lichte grijssluier op van stof, regen en beginnende begroeiing, en is de zijdeglans van de fabriek verdwenen. Leg je daar een paar nieuwe pannen tussen, dan zijn die vanaf de straat te herkennen als donkere vlekken in een lichter vlak, en dat trekt pas na jaren gedeeltelijk weg. Wie een klein stuk moet herstellen, doet daarom iets anders: haal de benodigde pannen van een dakvlak dat niet in het zicht ligt, bijvoorbeeld de achterzijde of een dakkapel, en leg de nieuwe daar terug. Het kleurverschil zit dan op de plek waar niemand het ziet, en de voorgevel blijft één geheel.
Veelgestelde vragen
Zijn gesmoorde pannen duurder dan rode?
Ja, iets. Er gaat een extra beheerste fase in het bakproces overheen en de uitval ligt hoger, want een lading die niet gelijkmatig smoort levert kleurverschil op dat niet verkoopbaar is. Op de totale rekening van een dakvlak is dat verschil bescheiden vergeleken met de arbeid, het tengel- en panlatwerk en de hulpstukken. De keuze maak je dus vooral op uiterlijk en niet op prijs.
Kun je rode pannen zwart laten maken?
Niet echt. Smoren gebeurt in de oven en is achteraf niet na te bootsen. Wat wel bestaat is een gespoten coating in een donkere kleur, maar dat is een laag op het oppervlak met een eigen levensduur van hooguit tien jaar, en op een geglazuurde pan hecht die slecht. Wil je een blauwzwart dak dat blijft, dan is vervangen door gesmoorde pannen de enige route.
Waarom zitten er lichte en donkere pannen door elkaar op mijn dak?
Dat is vlamwerking en het hoort erbij. De positie van een pan in de oven bepaalt hoe sterk het smoren doorwerkt, dus binnen één partij lopen de tinten van staalblauw tot bijna zwart. Op een groot vlak geeft dat juist diepte, mits de pannen bij het leggen door elkaar zijn gemengd. Zie je duidelijke banen of blokken, dan is er per pallet gewerkt in plaats van gemengd.