Pannendak
Dakpannen / oud: waar je op moet letten
Bijgewerkt op · Redactie Dakdekkercentraal
Oude dakpannen zijn aan vervanging toe zodra ze water opnemen, want een poreuze pan vriest kapot en laat vocht door op de folie eronder. Keramische pannen halen tachtig jaar of meer, betonpannen doorgaans veertig tot vijftig. Ouderdom alleen zegt weinig; de toestand van het oppervlak zegt alles.
Hoe je ziet dat een dakpan versleten is
Een keramische pan heeft van huis uit een dichte, gladde huid van engobe of glazuur die het water eraf laat lopen. Slijt die laag weg, dan wordt het oppervlak ruw en zuigt de pan water op als een spons. Je herkent het aan pannen die na een bui veel langer donker blijven dan de rest, aan mos dat niet op de pan ligt maar er zichtbaar in wortelt, en aan een doffe klank als je er met een steentje tegenaan tikt. Een gezonde pan klinkt helder, een verzadigde klinkt hol. Bij beton gaat het anders. Die pannen verliezen eerst hun kleurlaag, worden grauw en gaan daarna afzanden, waarbij je met je duim korrels van het oppervlak wrijft.
Waarom oude dakpannen juist in de vorst breken
Water dat in de poriën van een pan zit, zet bij bevriezen ongeveer een tiende in volume uit. In een dichte pan komt dat water er niet in, dus gebeurt er niets. In een poreuze pan zit het overal, en elke vorstnacht duwt het de structuur van binnenuit een fractie verder open. Zo ontstaan de schilfers aan de onderrand en de scheurtjes dwars over het vlak die je in maart ineens ziet. Het verklaart ook waarom een dak niet geleidelijk versleten raakt maar met sprongen: na een winter met veel vorst en dooi achter elkaar ligt er opeens een handvol scherven in de goot. Vanaf het moment dat een pan water opneemt, gaat het steeds sneller.
Wat er met de oude pannen gebeurt
Gave oude pannen hebben waarde. Er is een levendige handel in tweedehands exemplaren, juist omdat modellen uit de jaren dertig, vijftig en zeventig niet meer worden gemaakt en mensen ze nodig hebben voor een reparatie of een aanbouw. Een dakdekker sorteert de bruikbare stuks daarom vaak apart. Bij hergebruik op je eigen dak houd je rekening met breuk tijdens het afnemen: bij brosse pannen sneuvelt een deel van de partij, dus er moet reserve zijn. Wat over is gaat als steenachtig puin de container in en wordt vermalen tot granulaat. Houd zelf altijd een stapeltje achter de schuur, want één losse pan bijkopen is achteraf het lastigste onderdeel van een kleine reparatie.
Herleggen of vernieuwen, en hoe dat wordt gerekend
Zijn de pannen nog gezond maar zakt het dakvlak of is de folie vergaan, dan volstaat herleggen. Alles gaat eraf, de tengels, panlatten en folie worden vernieuwd en dezelfde pannen komen terug. Dat is een fractie van het werk van een volledige vernieuwing, want de grootste materiaalpost vervalt en het afvoeren beperkt zich tot hout en folie. Allebei de varianten gaan per vierkante meter dakvlak. Bij herleggen hoort een breukpost, omdat een deel van de pannen het afnemen niet overleeft en er stuks bij moeten komen. Vraag hoe daarmee wordt omgegaan en of de dakdekker een passende partij kan aanleveren. Bij een model dat niet meer bestaat is dat het punt waar de haalbaarheid op staat of valt.
De losse pan van het verkeerde model
Een gebroken pan vervangen door een exemplaar dat er ongeveer op lijkt, veroorzaakt meer lekkages dan welke storm ook. Dakpannen werken met een sluiting: een groef aan de zijkant en een neus aan de onderkant die precies over de buurpan valt. Een pan van een ander merk of een andere serie heeft een paar millimeter andere dekmaat, en dan sluit hij aan één zijde niet aan. Het water dat daar naar binnen waait komt op de folie, loopt naar het laagste punt en verschijnt meters verderop als een vlek op de zolderwand. Zoek daarom eerst het model op. Bij de meeste pannen staat de fabrikant aan de onderkant gestempeld; til één gaaf exemplaar op en fotografeer die tekst.
Veelgestelde vragen
Kun je oude dakpannen met een hogedrukreiniger schoonmaken?
Beter niet. De straal slaat de resterende engobe van keramiek en de cementhuid van beton, waardoor de pan daarna sneller water opneemt dan ervoor. Bovendien perst het water onder de pannen langs op de folie, en bij oude folie is dat direct lekkage. Mos verwijderen met een zachte borstel of het gewoon laten zitten is bij een gezonde pan de verstandiger keuze.
Heeft het coaten van dakpannen zin?
Op een gezonde pan is het overbodig en op een versleten pan is het uitstel. Een coating sluit de poriën aan de bovenzijde af, maar het vocht dat al in de pan zit kan er dan minder makkelijk uit, wat bij vorst juist meer schade geeft. Het effect is vooral cosmetisch: het dak ziet er een paar jaar egaal uit. De levensduur van de pan verandert er niet wezenlijk door.
Hoeveel reservepannen moet je bewaren?
Een stuk of twintig per dakvlak is een prettige voorraad, plus enkele halve pannen en een paar nokvorsten. Daarmee kun je stormschade en een gebroken pan jarenlang zelf oplossen zonder te hoeven zoeken naar een verdwenen model. Leg ze plat en droog weg, want pannen die jaren buiten in het gras liggen, nemen vocht op en vriezen alsnog stuk.