Pannendak
Oud hollandse dakpannen: waar je op moet letten
Bijgewerkt op · Redactie Dakdekkercentraal
Oud hollandse dakpannen zijn de golvende, gebakken pannen die je op boerderijen en vooroorlogse woningen ziet; er gaan er veertien tot zestien op een vierkante meter en ze vragen een dakhelling van minstens 40 graden. Op een flauwer dak waait regen tussen de golven door naar binnen.
Wat deze pan onderscheidt van een moderne
De oud hollandse pan heeft een S-vormig profiel en een enkele sluiting: hij hangt met een neus over de panlat en overlapt zijn buurpan aan één zijde, zonder de dubbele sponning en de waterkering die moderne pannen aan de langszijde hebben. Daardoor is het dak niet dicht op zichzelf maar afhankelijk van overlap en van de zwaartekracht. De pan is bovendien kleiner en lichter dan een moderne, ruwweg twee kilo per stuk, wat door het grotere aantal per vierkante meter uitkomt op een dakgewicht in dezelfde orde als een pannendak van nu. Handgevormde pannen wijken onderling af in maat en welving, omdat ze in een vorm werden geslagen en daarna gebakken. Machinaal geperste oud hollandse pannen bestaan ook en zijn maatvaster, maar oogverschil is er op afstand nauwelijks.
Waarom de dakhelling zo hoog moet
Bij een enkele sluiting is de afvoersnelheid het enige wat het water buiten houdt. Op een steil dak loopt regen direct naar beneden en heeft de wind weinig grip. Zakt de helling, dan blijft het water langer op de pan liggen en kan het door de haarfijne spleet tussen twee pannen omhoog kruipen; bij harde wind wordt het er bovendien actief in geblazen. Onder de veertig graden neemt dat risico snel toe en onder de vijfendertig is het geen bruikbare dakbedekking meer. Dat verklaart waarom je deze pannen alleen op steile kappen ziet. Ligt jouw dak flauwer of sta je op een open locatie met veel wind, dan hoort er onder de pannen een waterdicht onderdak met tengels en panlatten, zodat het water dat er doorheen komt alsnog wordt afgevoerd.
Waar ze nog worden voorgeschreven
Bij een rijksmonument of een pand in een beschermd stads- of dorpsgezicht schrijft de gemeente vaak het bestaande pantype voor, inclusief kleur en of het handgevormd moet zijn. Dat is geen smaakkwestie maar onderdeel van de vergunning, en afwijken betekent dat het dak eraf moet. Ook buiten die gebieden hanteren sommige gemeenten in het omgevingsplan regels voor de uitstraling van daken in oude linten. Ga daarom bij een woning van voor de oorlog eerst na welk regime geldt voordat je een offerte aanvraagt, want het verschil tussen een gangbare pan en een voorgeschreven handgevormde in gesmoorde uitvoering is groot en bepaalt het hele plaatje. Vraag de dakdekker ook of hij met dit type werkt, want het legwerk verschilt van een sneldekker.
Wat het leggen anders maakt
Meer pannen per vierkante meter betekent meer handelingen, en daarmee is de arbeid per vierkante meter hoger dan bij een grootformaat pan. Daar komt bij dat de hart-op-hartmaat van de panlatten per partij verschilt, zeker bij handgevormde pannen; de dakdekker legt daarom eerst een proefstrook om de latafstand te bepalen. Bij hergebruikte pannen komt daar het sorteren bij: pannen die krom liggen of die aan de zijkant zijn afgesleten gaan apart. De nok wordt bij dit type vaak nog in specie gelegd in plaats van droog op een vorstschroefsysteem, wat mooier oogt maar om de decennia onderhoud vraagt. Vraag in de offerte apart naar de latafstand, de nokafwerking en of de pannen in de randzones tegen windzuiging worden vastgezet.
De valkuil: oude pannen hergebruiken zonder te sorteren
Bij het isoleren van een dak van buitenaf gaan de pannen eraf en het plan is bijna altijd om ze terug te leggen. Dat kan, maar niet zonder selectie. Een pan die dertig winters heeft doorstaan kan haarscheuren hebben die je pas ziet als je hem oppakt, en pannen die aan de noordzijde vol mos hebben gezeten zijn aan het oppervlak verzadigd geraakt en vorstgevoelig geworden. Reken bovendien op verlies bij het uitnemen en stapelen. Wie zonder sorteren alles terugplaatst, heeft binnen een paar winters een reeks gebroken pannen verspreid over het dak en een dakdekker die daarvoor opnieuw moet komen. Laat de pannen daarom stuk voor stuk beoordelen en koop het tekort aan bij een handelaar in gebruikte pannen van hetzelfde type.
Veelgestelde vragen
Kan ik oud hollandse pannen op een nieuwbouwdak leggen?
Ja, mits de helling voldoende is en de kapconstructie op het gewicht is berekend. Wat er tegenwoordig bij hoort is een dampopen onderdakfolie met tengels en panlatten, zodat water dat tussen de pannen doorkomt wordt afgevoerd en de ruimte eronder kan ventileren. Die opbouw hadden oude daken niet, en juist die maakt het verschil tussen een nostalgisch dak en een lekkend dak.
Zijn handgevormde pannen beter dan machinale?
Ze zijn onregelmatiger en dat is precies waar de waardering vandaan komt: het dakvlak leeft en oogt niet als een raster. Technisch zijn machinaal geperste pannen maatvaster en sluiten ze onderling nauwkeuriger, wat het leggen sneller maakt en het dak iets minder gevoelig voor instuivende regen. Bij een monument geeft de vergunning meestal de doorslag, en buiten die situaties is het een keuze op uitstraling.
Waarom zit er onder oude pannendaken geen folie?
Omdat die opbouw pas na de oorlog gangbaar werd. Oude daken werkten met beschot van planken of alleen met panlatten, en de zolder was onverwarmd en tochtig genoeg om vocht kwijt te raken. Zodra je zo'n zolder isoleert en bewoonbaar maakt, verandert dat evenwicht en is een onderdak wel nodig. Combineer het aanbrengen van folie daarom met het moment dat de pannen er toch af gaan.