Pannendak
Zwarte dakpannen: gesmoord, geglazuurd of geverfd?
Bijgewerkt op · Redactie Dakdekkercentraal
Zwarte dakpannen zijn er in drie soorten: gesmoord, geglazuurd en geverfd, en die drie verouderen totaal verschillend. Een gesmoorde pan is tot in de kern zwart en houdt zijn kleur, een geglazuurde heeft een glaslaag die blijft glanzen, en verf of coating op beton verkleurt in tien tot vijftien jaar naar grijs.
Smoren: hoe een pan zwart wordt zonder verf
Smoren is een oude techniek die in de oven gebeurt en niets met een laagje te maken heeft. Aan het einde van de brand wordt de zuurstoftoevoer afgesloten en gaat er extra brandstof in, waardoor er koolmonoxide ontstaat. Die onttrekt zuurstof aan het ijzeroxide in de klei, en dat ijzer slaat om van het rode oxide naar een zwart oxide. De kleur zit daardoor door de hele scherf en niet alleen aan de buitenkant. Breek een gesmoorde pan doormidden en de breuk is net zo donker als het oppervlak. Dat verklaart waarom een gesmoorde pan na vijftig jaar nog steeds antracietkleurig is: er is geen laag die eraf kan slijten. Het oppervlak wordt met de jaren wel matter en op de noordzijde komt er aanslag op, maar de kleur zelf verandert niet meer.
Glazuur en engobe zijn wel een laag
Bij een geglazuurde pan wordt een glassamenstelling op de gedroogde pan aangebracht die in de oven versmelt tot een gesloten, glanzende huid. Die huid is hard, neemt geen water op en houdt vuil slecht vast, waardoor een geglazuurd dak jarenlang schoon oogt en er weinig mos op krijgt. Engobe zit ertussenin: dat is een kleislib met pigment dat meebakt en een matte, licht doorleefde kleur geeft. Beide lagen zijn dun, dus bij een beschadiging of bij vorstschade zie je de rode of grijze scherf eronder terug. Dat maakt een schilfertje op een geglazuurde pan meteen zichtbaar, terwijl dezelfde beschadiging op een gesmoorde pan nauwelijks opvalt. Voor een dak dat vanaf de straat goed te zien is, is dat een praktisch argument dat vaak zwaarder weegt dan de glans zelf.
Zwart beton en waarom die kleur wegtrekt
Een zwarte betonpan dankt zijn kleur aan pigment in de bovenste laag beton, meestal afgedekt met een acrylcoating. Dat is een fundamenteel andere opbouw dan gebakken klei. De coating slijt onder regen en ultraviolet licht, en zodra hij dun wordt komt het cementgrijs eronder door. Daarnaast speelt kalkuitbloei: vrije kalk uit het beton trekt met vocht naar het oppervlak en laat daar een witte waas achter, die op een zwarte pan veel opvallender is dan op een rode. Die waas verdwijnt na een paar jaar meestal vanzelf. Wat niet vanzelf verdwijnt is de vergrijzing. Reken erop dat een zwart betondak na twaalf tot twintig jaar duidelijk lichter en vlekkeriger is dan bij oplevering. Wil je zwart dat zwart blijft, dan is gesmoorde keramiek de enige route die dat waarmaakt.
Wat de keuze op de begroting doet
Per stuk is een gesmoorde keramische pan het duurst, een geglazuurde zit daar vlak bij en beton is het voordeligst. Het aantal pannen per vierkante meter en de arbeid om ze te leggen zijn echter voor alle drie gelijk bij hetzelfde model, dus het verschil in de eindsom is kleiner dan het verschil in stuksprijs suggereert. Weeg dat af tegen de looptijd: een keramisch dak haalt zestig tot honderd jaar en een betonnen dertig tot vijftig. Denk verder aan de hulpstukken. Nokvorsten, gevelpannen en ventilatiepannen moeten uit dezelfde kleurlijn komen en worden per stuk gerekend; bij een afwijkende zwarttint vallen die op de nok direct op. Vraag de leverancier daarom om de complete set uit één bestelling en houd een paar reservestukken achter voor later.
Bestaande pannen zwart laten spuiten
Er zijn bedrijven die een verweerd dak reinigen en er een coating overheen spuiten, en op foto's oogt dat resultaat overtuigend. De valkuil zit in wat eronder gebeurt. Op keramiek hecht een coating slecht omdat de gebakken scherf dicht is, dus daar bladdert de laag binnen enkele jaren in vlekken af. Op beton hecht hij beter, maar dan verbergt de nieuwe laag precies wat je zou willen zien: vorstschade, haarscheuren en pannen die water opnemen. Bovendien wordt zo'n dak vaak eerst met hoge druk gereinigd, en die straal drijft water onder de pannen en spoelt de nokmortel uit. Een dak dat aan vervanging toe is, wordt door verf niet jonger. Is het dak nog gezond en stoort alleen het mos, dan is voorzichtig borstelen zonder coating de verstandiger stap.
Veelgestelde vragen
Worden zwarte dakpannen warmer dan rode?
Ja, een donker oppervlak neemt meer zonnewarmte op en de pan zelf kan in de zomer flink heter worden. Voor de temperatuur op zolder maakt het minder uit dan je zou denken, omdat de isolatie en de ventilatiespouw onder de pannen het meeste werk doen. Bij een slecht geïsoleerde zolder met een donker dak merk je het verschil wel degelijk op een hete middag.
Groeit er minder mos op geglazuurde pannen?
Merkbaar minder, want mos heeft een ruw en poreus oppervlak nodig om zich te hechten en een glaslaag biedt dat niet. Op de noordzijde en onder bomen komt er op termijn toch aanslag, maar die spoelt makkelijker weg en laat zich zonder agressieve middelen verwijderen. Gesmoorde matte pannen en betonpannen zijn gevoeliger, en beton wordt met de jaren ruwer en dus aantrekkelijker voor mos.
Kan ik zwarte pannen bijbestellen die exact dezelfde kleur hebben?
Bij gesmoorde pannen liggen kleurverschillen tussen ovenladingen dichter bij elkaar dan bij geverfde, maar helemaal identiek is het zelden. Bestel daarom bij oplevering meteen een reservevoorraad uit dezelfde productieronde. Moet je later toch bijkopen, leg de nieuwe pannen dan gegroepeerd op een minder zichtbare zijde in plaats van verspreid over het voordakvlak.